विनाशकारी भूकम्प , चौथो अंग हिजो, आज र भोलि

हेमनाथ खतिवडा 

राजधानीबाट नजिक रहेर पनि हरेक दृष्टिकोणले पिछडिएकोे जिल्ला हो, रसुवा । पूर्वाधार विकाससँगै सञ्चार क्षेत्र पनि अघि बढ्न सकेको छैन । हिमाली जिल्ला भएकै कारण पछिल्लो २ दशकमा पर्यटन र जलविद्युतको विकासबाट आफ्नो पहिचान बनेको यस क्षेत्रमा २०७२ वैशाख १२ गतेको विनाशकारी भूकम्प र त्यस पछिको पराकम्पले निकै क्षति पु¥याएको छ ।  

सञ्चार क्षेत्रको कुरा गर्दा अहिले युवा शक्तिहरू प्रकाशित दैनिक, साप्ताहिक, पाक्षिकलगायतका पत्रपत्रिकाहरू भन्दा अनलाइन खोजी अध्ययन हेर्ने क्रम बढ्दो छ । राजधानीबाट नजिक रहेपनि भौगोलिक विकटता सडक तथा यातायातका साधन अभावको कारणले नुवाकोटको त्रिशूलीबाट डेढ दिनको पैदल यात्रापछि धुन्चे आइपुग्न सकिन्थ्यो । पहिले सञ्चार माध्यम मध्ये पत्रपत्रिकाहरू हेर्न ग्रामीण तहमा त के सदरमुकाममा समेत त्यति सम्भव थिएन । तीन दशक अघिको कुरा हो । गोरखापत्र र राजधानीबाट प्रकाशित हुने कम मात्रामा साप्ताहिक पत्रिकामात्र रसुवासम्म आइपुग्थे । त्यसबेला हुलाकबाट प्राप्त पत्रलाई आधार बनाएर स्थानीय समाचारदाताहरूले पठाउनुपर्ने बाध्यता थियो । त्यस्ता खबरहरू गोरखापत्रमा छापिन्थे । छापिएका खबरहरू हेर्न सरकारी कार्यालयमा जानुपथ्र्याे किनभने हुलाकमार्फत ४÷५ दिनपछि मात्र गोरखापत्र दैनिक पत्रिका आइपुग्थ्यो । 

सरकारी कार्यालयमा पुगेर सिमित ब्यक्तिहरूले मात्र पत्रिकामा छापिएका समाचारहरू पढ्थे । विक्रम् सम्वत् २०४२ सालताका पासाङल्यामु सडकमा सवारी साधन चलेपछि सवारी साधनमा गारेरखापत्र आउनथाल्यो । पञ्चायतकालमा राट्रिय समाचार समितिले पठाएको समाचारलाई गोरखापत्रले प्रकाशित गर्दथ्यो । गोरखापत्रमा मुख्य सहरमा मात्र समाचारदाता राखिएको सुनिन्थ्यो । २०४६ को जनआन्दोलनपछि सञ्चार ऐनमा भएको परिमार्जनले निजी क्षेत्रले पनि पत्रपत्रिका प्रकाशन गर्न पाउने प्रवधान भएपछि थुप्रै सङ्ख्यामा पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशित हुन थाले । पछि विद्युतिय सञ्चार माध्यम टेलिभिजन र एफएम रेडियो पनि अलि बढीखुल्न थाले । त्यसपछिका कुना काप्चाका खबरले सञ्चार माध्ययममा स्थान पाउन थाले । नियमितरूपमा राष्ट्रिय तथा स्थानीय पत्रिका र विद्युतिय सञ्चार माध्ययममा रसुवाको पनि केही हदसम्म पहुँच पुग्न थालेको देखिन्छ । 

रसुवाबाट माध्यमामा समाचार सम्प्रेषण गर्ने पहिले ब्यक्ति ज्ञानेन्द्रनाथ न्यौपानेले २०४२ सालदेखि राट्रिय समाचार समितिमा काम गर्न थाल्नु भएको थियो । उहाँ अहिले पनि त्रिशूली प्रबाह र राससमा अझ पनि क्रियाशील हुनुहुन्छ । पछिल्लो अवधिमा गोरखापत्र, कान्तिपुर, राजधानी दैनिक , नेपाल समाचारपत्र, नागरिक, नयाँ पत्रिकालगायत धेरै राष्ट्रिय पनि रसुवा आउन थाले । यी पत्रिकाहरूले पनि रसुवामै स्थानीय समाचारदाताहरूलाई काम गर्ने अवसर दिएका छन् । यसका साथै टेलिभिजन, रेडियो र अनलाइनहरूमा पनि रसुवाका कुनाकन्दाराका खबरहरू प्रसारित हुन थाले । यसको क्रमसँगै जिल्लामा पत्रकारिता क्षेत्र र पत्रकारहरू पनि क्रमशः बढ्दै गइरहेका छन् । 

यतिबेला स्थानीय सञ्चार माध्यमकारूपमा कुनै पत्रपत्रिकाहरू प्रकाशित छैनन् । रसुवाका क्रियाशील पत्रकारहरूले प्रकाशन गरेको एक मात्र साप्ताहिक ‘रसुवा खबर साप्ताहिक’ थियो । यसले पनि तीन वर्षको यात्रामा विश्राम लिन पुग्यो । म आफुसहित प्रेमप्रसाद पौडेल, विश्वास नेपाली र राकेश लामालगायतका पत्रकार साथीहरूको क्रियाशीलतामा प्रकाशन भएको ‘रसुवा खबर’ तीन वर्ष सञ्चालनमा आएर रोकिन पुग्यो । 

अर्काे त्रैमासिक रूपमा प्रकाशन थालेको ‘रसुवाली आवाज’ र ‘नयाँ प्रबाह’ पत्रिका पनि त्यसै गरी बन्द भए । पछिल्लो समयमा जिल्लामा ३ वटा रेडियो र २ वटा अनलाइन सेवा सञ्चालनमा छन् । रसुवा खबर डटकम, कालिका खबर डटकम , लाङटाङ न्युज डटकम, अनलाइन सेवा छन् भने रेडियो रसुवा, लाङटाङ एफएम र गोसाँइकुण्ड एफएम सञ्चालनमा छन् । रसुवाका समाचारहरू साझा सवाल, मेरो जिल्ला, ईन्सेक अनलाईनमा पनि महत्वका साथ आउने गरेको छ  ।  

पत्रकारिताको विकासका निमित्त रसुवामा राष्ट्रिय सञ्चार विकास केन्द्रले २ पटक पत्रकारिता सम्बन्धि आधारभूत तालिम प्रदान गरेको थियो । सुवास आगमनको क्यानभाष रिसर्च सेन्टर , विस्वास नेपालीको अगुवाईमा नयाँ नेपाल नयाँ जागरण रेडियो श्रोता क्लव धैबुङ्गलगायतका स्थानीय संस्थाले आधारभूत पत्रकारिता तालिम दिएका छन् । तालिम पछि केहीले सीपलाई ब्यवहारमा उतारेका छन् । तालिमले जिल्लामा पत्रकारिता सेवा हो भन्ने भावना अन्य सरोकारवाला र केही मात्रामा सर्वसाधारणमा पनि जागृत भएको पाईन्छ । पछिल्लो समयमा तीन वटा रेडियो रसुवामा सञ्चालित छन् । ग्रामीण तहमा सूचनाको पहुँच बृद्धि गर्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ । 

राससमा स्वर्गीय  तेम्पा तामाङले सुरू गरेको देखिएपनि उनको निरन्तरता रहेन । राससका समाचारदाताको पत्रकारितामा लागिरहेका ज्ञानेन्द्र न्यौपानेले पत्रकारिताका २ दशक बिताएका छन् । उनी पछि मैले नै पत्रकारिता प्रति अभिरूचि राखेर लेख्न सुरू गरे । विद्लय तहमै पनि निबन्ध, कविता, बक्तृत्व कलमा भाग लिने र लेख्ने गर्दथे । केही सिर्जनाहरू त्यस बेला पनि पत्रिकामा छापिन्थे । त्यस्तै प्रेरणाले त्रिशूली प्रबाहसाप्ताहिक पत्रिकाको सरुवातसँगै जिल्लाको दक्षिणी क्षेत्रमा हुने गतिबिधीका समाचारहरू संकलन गरेर पठाउन थाले प्रकाशित भएर आउन थाल्यो । केही समाचारहरूको सकरात्मक प्रभाव पनि पर्न थालेकोले समाचार लेख्न प्रेरणा मिल्न थाल्यो । त्रिशूली प्रबाहसाप्ताहिकबाट नै मैले पत्रकारिताको निरन्तारता दिएको थिए । ०६० देखि ईन्सेकको नेपाल मानवअधिकार वर्षपुस्तक र नेपाल समाचार पत्र दैनिकमा रसुवा जिल्लाबाट सूचना संकलन गरेर पठाउने जिम्मेवारी मिल्यो । मुलुकमा दश वर्षे द्वन्दको पत्रकारिताको पनि मेरो तिता मिठा अनुभव छन् । कान्तिपुरमा पहिले उमानाथ आचार्यले सुरू गरेको देखिन्छ । अहिले उनी शिक्षण पेशामा छन् । त्यसपछि भरतजर्घामगरले जिम्मेवारी लिए भने अहिले कृष्ण थापा छन् । बलराम घिमिरे, निराजन पौडेल, विश्वास नेपाली, सुशील कोईराला रसुवामा क्रियाशील छन् । पछिल्लो समयमा पत्रकारितामा रूची राख्नेहरू बढ्दै छन् । तीनवटा रेडियो सञ्चालनमा छन् । यसले गर्दा पनि ग्रामीण पत्रकारितामा लाग्नेहरूले महिला पत्रकारहरूले सिक्ने र काम गर्ने मौका पाएको देखिन्छ । 

पत्रकारका नाममा चार पाँच जनाले काम गर्दासम्म कुनै जिल्लामा पेशागत संगठन र छाता संस्था पनि रसुवामा थिएन । नेपाल पत्रकार महासंघ नुवाकोट रसुवा शाखा थियो । मैल ०५८ मै साधारण सदस्याताका लागी आवेदन दिए । सदस्यता पनि स्वीकृत भएन । सदस्यता पाउन मेरो आधारभूत कुराहरू पुग्दा पनि निकै वर्षसम्म कठिन भयो । त्यसै वर्ष नुवाकोटमा प्रेस चौतारीको संयुक्त शाखाको सदस्य भए । प्रेस चौतारी नेपालको रसुवाको प्रथम जिल्ला अधिवेशन ०६७ पुस २५ गते धुन्चेमा भयो । त्यस पछि नै पत्रकारहरूको अन्य पेशागत संगठन रसुवामा प्रेस युनियन र क्रान्तिकारी पत्रकार संघ पनि जन्मेका हुन् । 

रसुवामा पत्रकारहरूको छाता संस्था नेपाल पत्रकार महासंघको शाखा खोल्ने विषयमा निकै टकरावको अवस्था भयो । छुट्टै शाखा हुनु पर्छ भन्ने मान्यता हुनु राम्रो कुरा हो कसले नेतृत्व गर्ने भन्ने संर्किण मानशिकताले गर्दा गठन पनि अलमलमा परेको थियो । ०६७ जेठ २ गते शाखा खोल्ने प्रयास भएपनि त्यस बेला केन्द्रले तोकेर पठाएको आधिकारिक प्रतिनिधी उपस्थित नभएकोले पछि २०६७ साल पुस १० गते नेपाल पत्रकार महासंघका केन्द्रीय सदस्य शीतल शाहको प्रमुख आतिथ्यमा भएको भेलाबाट पत्रकार ज्ञानेन्द्र न्यौपानेको संयोजकत्वमा १९ सदस्य रहेको तदर्थ समिति गठन भएको समितिले आधिकारीक रूपमा मान्यता पायो । ०६७ फागुन ४ गते प्रथम जिल्ला अबिधेशन भयो । त्यसको नेतृत्व भागिरथ देवकोटाले गरे । केन्द्रको नीति निर्देशनको पालना गर्दै कार्यक्रमहरू गर्दै ०७० फागुन २१ गते दोस्रो जिल्ला अबिधेशन भयो यसको नेतृत्व सोम तामाङले गरे पनि हाल अन्यत्र नोकरीमा लागेकोले अहिले कार्यवाहक अध्यक्षको जिम्मेवारीमा म आफै रहेको छु । बिधान र बिधी अनुसार कार्यक्रम गर्ने, मुलुकमा बिभिन्न खालका असहज परिस्थितीमा केन्द्रको निर्देशन अनुसार आन्दोनल अभियान गर्ने काम र पत्रकार संस्थागत विकास गर्ने कुरामा रसुवाका पत्रकारहरू एकवद्ध भएर लाग्नु पर्ने आवश्यकता देखिन्छ । अहिलेसम्म संस्थागत विकास गरेर अघि बढ्न सकेको छैन । 

जिल्लामा समग्र सञ्चारका माद्ययम अन्य जिल्लाको तुलनामा विकास सुरूवातको चरणमा छ । ०७२ बैशाख १२ को विनाशकारी भूकम्प र त्यस पछिको पराकम्पले रसुवामा क्रियाशील पत्रकार र सञ्चार संस्थाहरूलाई पनि असर पुगेको छ । सञ्चारकर्मीहरूको सञ्चार उपकरणहरू र बसोबास गर्ने घर भत्केकको छ भने कति साथीहरूले आफन्त गुमाएको पिडा पनि छ । यसले ग्रामीण तहमा सुरूवातको अवस्थामा रहेको पत्रकारितामा निकै असर पु¥याएको छ । यद्यपी रसुवामा सञ्चारकर्ममा लागेका साथीहरूले सक्रियताका साथ आफ्ना सञ्चार माध्यममा नियमित रूपमा समाचार सम्प्रेषण गरेर सामाजिक रूपमा पनि योगदान गरेका छन् । सञ्चार माध्यामा रहेका केही समस्याहरू समाधान हुन सकेर सञ्चारमा लगानीमैत्री वातावरण भएमा पछिल्लो पुस्ताबाट जिल्लाले पत्रकारिताको विकासमा आशा गर्न सकिन्छ । 

विनाशकारी भूकम्पको पिडामा पनि सवै संचारकर्मीहरू आफ्नो पेशा धानेर काम गरिरहेका छन् भने घुम्ती नागरिक सहायता कक्ष लुथरन विश्व फेडसेसन, क्वीक भोलेन्टियर, सिविस, शक्ति समुह, जिल्ला भुमिअधिकार मञ्च, हामी, ओरेक, एसिएफलगायत संस्थामार्फत केही मानवअधिकारकर्मी, पत्रकारहरूले भूकम्प पीडितहरूको अधिकार र सामाजिक न्यायको पक्षमा काम गर्ने मौका पाएको देखिन्छ । वास्तविक भूकम्प पीडितहरूलाई राहत दिलाउन, पाउनका लागी प्रक्रिया बारे सहजिकरण गर्ने काममा सहायता कक्ष तथा अन्य संस्थामा आवद्ध भएर रिर्पोटिङ गरी सरोकारवालाहरूको ध्यान खिच्ने काममा पत्रकारहरूको भूमिका महत्वपूर्ण देखिएको छ । अहिले मोवाईल सिटिजन हेल्प डेक्समा पनि आवद्ध भएर काम गरिरहेको छु । हामीले प्रकोपमा पनि रिर्पोटिङ गरेर नयाँ अनुभव संगाल्दै छौं । 

भूकम्प पीडित सर्वसाधारणलाई कहिले २ लाख कहिले ५ लाख रुपैयाँ आवास निर्माणका अनुदान १५ लाख सहुलियत ऋण दिने चर्चा छ । सरकारले स्पष्ट नीति तयार गरी लागू गर्न नसक्ता समस्या देखिएको छ । भूकम्प पीडितहरूलाई सहयोग गर्न बिभिन्न दातृ निकायले दिएको ७४ अबर रुपैयाँ सरकारी ढुकुटीमा जम्मा भएको छ । उक्त रकम पनि खर्च गर्न सकेको छैन । 

रसुवामा करिव १३ हजार घरधुरी  मध्ये ९८ प्रतिशत भौतिक क्षती भएको छ । भने लाङटाङ, हाकु , डाडागाउँ र राम्चे गरी १ हजार बढि घरधुरी बिस्थापित छन् । सुख्खा तथा हिम पहिरोले पहिरोले बगेपछि  गाउँले बिस्थापित भए । बिस्थापितहरू आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य र जीविकाको समस्यामा छन् । भूकम्प पीडित परिवार परिचय पत्र बितरणमा छुटेका तथा राहत पनि छुटेका पनि धेरै छन् । कतिपयले प्रक्रियामा अलमल परेर छुटेका थिए । वास्तवमा छुटेका पहिचान गरी उनीहरूलाई राहत तथा परिचय पत्र दिने काम भएको छैन । भौतिक संरचना मात्र होईन आर्थिक पुर्नर्निमाण आजको आवश्यकता हो । विनाशकारी भुकम्पले हामी निकै चिन्तित भएको समयमा महासंघ केन्द्रीय अध्यक्ष लगायत सवै संगठनका नेताहरू रसुवा आएर भेट्न तथा केही संस्थागत राहत प्राप्त हुँदा हामीलाई हौसला मिलेको छ । सवै पक्ष मिलेर जिल्ला मात्र नभई १४ जिल्लाको अर्थिक सामाजिक देखि भौतिक पुर्ननिर्माण हर्न जरुरी छ । 

अन्त्यमा रसुवा भुगोलले राजधानीदेखि नजिक रहेर पनि यहाँको पत्रकारिता माथि नउठ्नुका बिभिन्न कारणहरू मध्ये जिल्लाको अन्य विकाससँग पनि जोडिएको छ । बल्लतल्ल तीन बटा बिएड (स्नातक) तहको अध्यापन हुने कलेज छन् । दश वटा उच्चमावि छन् । अहिलेसम्म पत्रकारिता पढाई हुन सकेको छैन । जिल्ला बाहिर रहेर पत्रकारिता पढ्दै गरेकाहरू पनि पत्रकारितालाई पेशा बनाउने कमै छन् । तालिम र अनुभवबाट मात्र बिभिन्न विषयमा आफुलाई अद्यावधिक गर्दे पत्रकारिता गर्ने मोफसलको नियति नै हो । पत्रकारिता बारे बुझाई कम हुनु । जिल्लामा छापाखाना नहुनु , स्थानीय सञ्चार मध्यममा लगानी नहुनु , बिज्ञापन र सूचना दिने बानीको विकास नहुनु यहाँका मुख्य समस्याहरू छन् । बिभिन्न खालका समस्या र चुनौतिहरूसँग पौठेजोरी खेल्दै स्थानीय तथा राष्ट्रिय, छापा तथा विद्युतिय र न्यु मिडियाहरूको रसुवाको पहुँच ग्रामीण तहमा पु¥याउन र संचारकर्मी साथीहरू अझै फैलिनु पर्ने देखिन्छ नयाँ पुस्ताबाट जिल्लाले आशा गरेको छ ।   

लेखक नेपाल पत्रकार महासंघ, जिल्ला शाखा रसुवाका कार्यबाहक अध्यक्ष  हुन् । 

रसुवाको गाउँमा जातिय छुवाछुत उस्तै

हेमनाथ खतिवडा

रसुवा

बिहानको सवेरै गाउँको चिया पसलमा सबै भेला हुन्छन् । नियमित जस्तै चिया समयमा गाउँका २ दर्जन जति मानिस गाउँको पसलमा चियाको चुस्कीसँगै राजनीतिक र अन्य विषयका गफ चलिरहेको थियो । पसलदेखि केही पर कपाल र दाह्ी सेतै फुलेको अन्दाजि ८० बर्षजतिका देखिने व्यक्ति फाटेको कमिज लगाएका छन् । यनी पनि चाख मानेर चिया गफ सुन्दै थिए । विहानीको चिया सबैले पिए ढल्कीन खोज्दै थियो , सबैका गिलास पसल्नी दिदिले धोईरहेकी थिईन् । तर ती बृद्धले भने गीलास आफै धोएर पसलदेखि केहि परको ढुङ्गामा घोप्ट्याए । जातिय छुवाछुत उन्मुलन भए पनि व्यवहारमा भने छैन रसुवाको गाउँमा यस्तो प्रचलन अझै पाईन्छ ।

लहरेपौवा गाविस — ९ का ६० वर्षीय धनबहादुर बिश्वकर्माको व्यवहारमा  सामान्य जस्तै बनिसकेको छ । मुलुकमा संघीय गणतन्त्र आएको छ, देख्दा देख्दै थुप्रै परिवर्तन भएपनि छुवाछुत र दलितमाथिको बिभेद अन्त हुन सकेको छैन बरू कथित माथिल्लो जातिका मानिसहरूबाट बमबहादुर बिश्वकर्मा जस्ता जस्ता थुप्रै दलितहरूको ‘डुम र कामी’शब्दले घृणा गरी उनीहरूको आत्मसम्मानमा चोट लगाईने क्रम जारी छ । गैर दलितले समान व्यवहार गरिदिए हुन्थ्यो जस्तो त मनमा छ तर बिष्टहरूसँग सम्बन्ध बिग्रयो भने कसरी बाँच्नु भन्ने डरले धरै कुरा सहेर बसेको उनले बताए ।

रसुवा जिल्लाका गाँउमा सार्वजनिक ठाउँमा माथिल्ला जाती भनीनेहरूले दलितमाथि छुवाछुतको भेदभाव गर्ने नयाँ कुरा होईन । भोर्ले गाविस — ८ का झक्कबहादुर दमाईले आफ्नो गाउँकै पसलमा चिया मागे चिया नै पाएनन् बरू त डुमलाई चिया दिने हो भनेर उल्टै गाली पाए । यस विषयमा झगडा नै भयो पछि गाउँमा सहमती भयो अबदेखि पसलेले चिया दिनुपर्नेे जातिय छुवाछुतको अन्त्य भैसकेकाले यस्तो बिभेद कसैले गर्न नहुँने भनेर तर उपल्लो जातका भनिनेहरूले सहजै चिया दिन थालेका छैनन् । दलितलाई गाई,भैसीको दुध दिनुहुन्न भन्ने मान्यता अझै कायमै छ । त्यसैले कुनै पसलेले त कालो चिया दिने गर्छन  गिलास भने आफै धुनु पर्छ स्थानीय जगमान दमाईले भने । हामीलाई दहि दुध दिएमा गाई भैसी बिरामी हुन्छ भन्ने गाउँमा अझै अन्धविश्वास व्याप्त छ जसले हामीलाई किनेर खानका लागि दहि दुध त के चिया र दुग्ध जन्य पदार्थ पनि दिईदैन  ।

स्थानीय चिया पसले भन्छन् एका तिर दलितसगँ बसेर गैरदलितले चिया पिउदैनन् त्यसैले दलितलाई चिया दिएमा पसलमा गैर दलित आउदैनन् र ब्यापार हँुदैन , अर्का तिर दुध हालेको चिया दलितलाई दिएमा गाई भैसी बिरामी हुन्छ भनेर गाउँका किसानले दुध बेच्न छाड्छन् त्यसैले दलितलाई चिया नदिन आफु बाध्य भएको उनले बताए । के गर्ने जातिय छुवाछुत उन्मुलन भैसकेको मुलुकका भनेर घोषणाले मात्र केही नहुँदो रहेछ ब्यबहारमा त्यसको कार्यन्वयन भएन भएको कसले हर्ने दलित सेवा संघका अध्यक्ष बिस्वास नपालीले बताए ? नेपालमा दलितमाथीको बिभेद र छुवाछुत प्रथाको अन्त्य भएको भनेपनि रसुवा जस्ता गाउँमा दलितमाथिको बिभेद र छुवाछुत ब्याप्त छ । फलामको काम गर्ने कामी र उनीहरूको कपडा सिलाउने दमाई जातीलाई उपल्लो जातका भन्नेहरूले यातना नै दिएका छन् यसरी सताउनु निन्दनिय कुरा हो । नेपाल उत्पिडित जातिय मुक्ति समाज रसुवाका अध्यक्ष भरत बिकले भने यस जिल्लामा परम्परागत जातिय बिभेद कायमै रहेको छ  यसको अन्त्य गर्न आमुल परिवर्तन हुन जरूरी छ ।

युवाहरूले त सार्वजनिक स्थानमा त्यस्तो बिभेद गर्दैनन् बुढापाकाले रसुवाका गाउँमा छोईछिटो हाल्ने प्रचलन अझै रहेको बताउछन् नेकपा एमालेका जिल्ला नेता भरत बिश्वकर्मा । उनी भन्छन् बाहुन क्षेत्रीका बस्तीमा यस्तो जातिय छुवाछुत रे भेदभाव ब्याप्त छ  । यसको अन्त्य गर्नका लागि जनचेतना अभिबृद्धि गर्न आवश्यक छ । उचित कानुन बनाउने र त्यसको प्रभावकारी कार्यन्यन हुन सकेमा मात्र सम्भव छ । निर्णायक तहमा दलितको पहुँच पुग्न नसकेर यस्तो भएको हो अव बन्ने संबिधानमा दलितको अधिकार रक्षाका लागि लाग्नुपर्छ नत्र दलितहरू सदाका लागि पछि पर्ने स्थानीय राजकुमार बिकले बताए अभियानका क्रममा गाँउ जादामा आफुले पनि यस्तो ब्यवहार खेप्नु परेको बताए । यसरी बिभिन्न बाहनामा यस्ता थुप्रै दलितहरूको आत्मा सम्मानमा चोट पु¥याउने हरूलाई राज्यले के कारबाही गर्छ यो प्रश्न अहिले गम्भीर रूपमा उठेको छ ।

जातिय भेदभावका कारण धैबुङ्ग गाविस —१ ईटपारे र लहरेपौवा — ९ को दलित बस्तीमा गैरदलितले एकै मुहानबाट खानेपानी नदिएकोले  खानेपानीका लागि घण्टौंसम्म टाढा धाँउछन्  । यहाँका दलितकहरूलाई अन्य समूदायले सामाजिक न्यायको दृष्टिले हेर्न जरुरी छ  । बिगतदेखि नै आफ्ना पुर्खाले एउटै मूहानका खानेपानीको प्रयोग गर्दै आएकोमा ०६४ पुसदेखि बिबाद निकालेर त्यहाँका बाहुन समूदायले खानेपानी नदिए पछि लहरेपौवा — ९ दलितबस्तीका जनता कथित उपल्लो जातकाले कपडा धोएर खेर गएको पानी पिउन बाध्य भएको समेत स्थानीय रामबहादुर बिश्वकर्माकले बताए । यस्ता जातिय छुवाछुत गर्नेलाई १ बर्ष कैद र३ हजार जरिमाना गर्ने कानुनी मान्यता भएपनि प्रभावकारी कानुनी कार्यन्वयन नभएर छुवाछुतको ब्यवहारमा उन्मुलन हुन नसकेको हो  । जसका कारण यहाँका हजारौं दलितहरूले यस्तो छुवाछुत र भेदभावकाृ शिकार बनिरहेका छन् । के संघीय गणतान्त्रिक नयाँ नेपालले यहाँका दलितहरूको मुहारमा पनि खुसी ल्याउन सक्ला त ? यी सबै व्यवहारले नयाँ नेपालको संकेत गरिरहेको छ की अरू नै केही  ? नेपाल छुवाछुतमुक्त देश घोषणा भइसकेको  र नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३  एवम् ‘जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत (कसुर र सजाय ऐन) २०६८’ ले कसैमाथि पनि जातीय विभेद गर्न नपाइने र कसैले त्यसो गरेकोमा कैद सजाय समेत हुने कानुनी व्यवस्था छ । यति हुँदाहुँदै पनि समय–समयमा  दलित व्यक्ति र समुदायमाथि  हुने दुव्र्यवहार  र आक्रमण निन्दनीय पक्ष हुोइनन् र ?  

२०६३ मा नेपाल समाचार पत्र दैनिक तथा ईन्सेक अनलाईनमा प्रकाशित समाचार ।

ओझेलमा रसुवाका झरनाहरू

हेमनाथ खतिवडा
रसुवा ।
अमुल्य र अपार प्राकृतिक देनहरू मध्ये दृष्यावलोकन पर्यटनमा झरनाले महत्वपुर्ण स्थान ओगटेको हुन्छ । रसुवाको यात्रामा निस्कनु भएको छ भने मौसमी झरनाको दृयले तपाईका मन अवस्य पनि लोभ्याएको हुनु पर्छ । स्वदेशी विदेशी पर्यटक लोभ्याउने यस्ता झरनाको  संरक्षणमा चासो पुगेको छैन ।
रसुवामा गोसाँईकुण्ड,लाङटाङ र तामाङ सम्पदा मार्गमा पर्ने पर्यटकीय क्षेत्रमा देखिने झरनाहरू निकै छन् तर त्यहाँका झरनाहरू ओझेलमा परेका छन् । जलवायु परिवर्तन तथा विकासका पुर्वाधार निर्माणका कारण हुने वातावरणीय प्रभाव, वन बिनासले यहाँका झरनाहरू मासिन खतरा पनि बढेको छ । यहाँ भैरहेका जलाधारहरू सुक्नथालेपछि अव खोलानाला मुहानबाट बग्ने पानी घटेको छ । प्रकृतिको संरक्षण नगरे यस्ता झरनाहरू सुक्ने खतर बढेको डाडाँगाउँका स्थानीय समाजसेवी विनोद पौडेल भन्छन् पर्या पर्यटनमा हिमाल पछि झरनाको महत्व रहन्छ ।
‘ईन्द्रेणी झ्याल जस्ता झरनाहरू विकासका सम्भावनासँगै लोप हुने खतरामा छ् । माथिल्लो त्रिशूली तीन ‘ए’ जलविद्युत आयोजना निर्माणका लागि गरिएको विष्फोटक पदार्थको प्रयोगले पानीको मुहानहरू सुक्न थालेको छ ।’ यस्ता प्राकृतिक देनहरूको संरक्षण संर्वद्धन र प्रचारमा चासो दिनुपर्ने पौडेलको भनाई छ । तीनबटा जल विद्युत आयोजना निर्माणको थालनी भएपछि डाडाँगाउँ, ठूलोगाउँ र हाकु क्षेत्रमा प्रकृतिका सुन्दर हरियाली दृष्य माथि यस्ता झरनाले मनोरम दृष्यका पनि ओझल पर्ने खतरा बढेको हो । समयमा यसको जर्गेनाको लागि पहल नगरे एकादेशको कथा बन्न सक्छ स्थानीय शिक्षक साधुराम सापकोटाले भने विकाससँगै विनास पनि आउँदो रहेछ विकासका आयोजना बनाउदा प्राविधिक रुपमा सोच नपुगेकोले खोला नाला झरना मात्र नभै वस्तीहरू पहिरोले उठेका छन् उनले भने ‘जिल्लाका सरोकारवालाहरूको यस प्रति चासो पुगेन । ’
त्यसैगरि गोसाँईकुण्ड मार्गमा पर्ने मनोरम झरना होस वा यार्साको घोर्मु आरुखर्क झरना यस्ता झरनाले मानिसको मन लोभ्याएको छ । प्रचार प्रसार गर्न सके यसले पर्यटक आकर्शण गर्न सक्छ । बाटोको दायाबाया जति सुकै रमणीय दृष्य देखे पनि स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरू त्यो झरनाको फोटो खिचेर एक छिन आरामले रोकिएर नहेरी अघि बढ्दैनन् । चारै तिर जंगलको बीचमा गोसाँईकुण्ड तर्फबाट आएको पानी झरेको यो झरनाको वरीपरी उपयुक्त ठाउँ नभएको राम्रो तस्वीर खिच्न सकिदैन । फोटो खिच्ने उपयुक्त ठाउँ नभएकोले पर्यटकहरू यो झरनाको राम्रो फोटो खिच्न नसकेर मन दुखाउँछन् । पासाङल्हामु राजमार्गबाट बरीपरि देखिने झरनाहरुको अहिले घट्दै गएको छ । पहिले हिंउदमा देखिने झरना अहिले वर्षातमा पनि बढेको देखिन्न ।
यस्ता लोपोन्मुख झरना तथा जल स्रोतको संरक्षणमा जिल्ला भू –संरक्षणले कार्यालयले स–साना जलाधार क्षेत्रमा संरक्षण कार्य थालनी गरेको जिल्ला भू–संरक्षण कार्यालय प्रमुख बिष्णु भण्डारीले बताए ।
लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र संरक्षित गोसाँईकुण्ड नौ कुण्ड क्षेत्रको सिमसार क्षेत्र र जिल्लाका विभिन्न जलासय सुक्ने क्रम बढेको निकुञ्ज स्थित मध्यवर्ती क्षेत्र संरक्षण सहयोग आयोजनाका प्रमुख गौतम पौड्यालले बताए जलवायु परिवर्तको दृष्टिले रसुवा बढि जोखिममा रहेको क्षेत्रमा पर्दछ र यहाँका जलाधार संकुचित भएका छन् ।

पानीको स्रोत सुक्नाले यहाँका जलासयहरूमा पानी घटेपछि बन, बन्य जन्तु, बनस्पत्ती र जनजीवनमा समेत उत्तिकै असर पारेको हुन्छ । त्यसले आयोजनाले कार्यक्रम जलाधार संरक्षणतर्फ लक्षित गरेको छ । समुदायिक परिचानको माध्यमबाट बृक्षरोपण, चरिचरण रोक्ने, पहिरो रोकथाम तथा नियन्त्रण,स– साना जलाधार संरक्षण कार्यक्रम लक्ष्य गरिएको आयोजना प्रमुख पौड्यालले बताए ।
जिल्लाका विभिन्न पर्यटकीय क्षेत्रमा रहेका जलासयमा पानीको सतह घढेको छ । झरना नदि नाला कुण्ड ताल तलैया पानीको सतह बचाउँन चासोका साथ लाग्नु पर्ने स्थानीयवासी बताउँछन् । पुराना ताल, कुण्ड, नदि खोलानाला सुक्दै गएको गत्लाङका समाजसेवी विकास लामा बताउँछन् । भू–क्षय तथा बेमौसमी वर्षा र हिमपातले कृषि उत्पादन घट्दै जान थलेकोले सम्पदाको संरक्षणमा चासो नदिए यहाँका बस्तीमा खतरा उन्पन्न हुने सम्भावना बढेको छ उनले भने ।’
पहाडबाट फैलिएर फिजारिदै मडारिंदै झरेको झरना हेर्न र झरनाको चिसो पानी पिउन मानिसहरु यहाँ आउने गर्दछन् । पासाङल्हामु मार्गमा पर्ने सोले खोला र स्याफ्रको झरनामा क्यामेरा भिजाएर भएपनि विदेशी पर्यटकहरु यहाँ तस्वीर खिचेर फर्कन्छन् । यस्ता लाङटाङ र गोसाईकुण्ड पदयात्रामा मात्र होईन गत्लाङ, चिलिमे र टिमुरे गाविसका बिभिन्न पर्यटकीय गन्तव्यमा मनमोहक झरनाहरु भेटिन्छन् ।
जिल्लाको सिमित स्रोत साधनले पर्यटकीय विकासमा पर्याप्त नभएकोले नीजि तथा सरकारको माथिल्लो तहबाट पनि मनोरम झरना तथा जलका स्रोतहरु जस्ता प्रकृति संरक्षणमा बृहत योजना बनाउन आवश्य रहेको जिल्ला विकास समितिका योजना तथा प्रशासकीय अधिकृत कृष्ण हुमागाई बताउँछन् ।
सरकारी तथा नीजि क्षेत्रले जलासय तथा झरनाको संरक्षणबारे सोच्न नसके यसले पर्यटन व्यावसाय माथिको सौंन्दर्यता घटाउने मात्र होईन पिउने पानी र जीव जन्तुको र धेरै प्राणीको जीवनयापनमा समेत असर पर्न जाने निश्चित छ । पर्यटक आर्कशण गर्ने झरना र सुन्दर हिमाल जलवायु परिवर्तनसँगै विलिन हुँदै जान सक्ने खतरा तर्फ सवैले सजग हुनु पर्ने देखिन्छ ।

लुकेको पर्यटकीय क्षेत्र :साङजेन

हेमनाथ खतिवडा
मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत बाग्मती अञ्चलको उत्तरतिर चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतसँग सीमाना जोडिएको विकट हिमाली जिल्ला रसुवा हो ।  जिल्लाको १८ गाविस मध्येको उत्तरी क्षेत्रमा अवस्थित यस गाविस नेपाल कै ठूलो तातोपानी रहेको चिलिमे गाविस पर्यटकीय क्षेत्रको रुपमा परिचित छ । गणेश हिमाल रेञ्जको उत्तर पूर्वमा र साङजेन हिमालको दक्षिण पूर्वमा अवस्थित रहेको छ । सदरमुकामदेखि करिव २६ किलोमिटर (९ कोष ) दुरीमा रहेको छ ।
यस गाविसको उत्तरमा चीनको स्वासाशित क्षेत्र तिव्वत तथा साङजेन हिमाल, दक्षिणमा गोल्जुङ गाविस र गतलाङ गाविस, पूर्वमा थुमन गाविस र भोटेकोशी खोला, पश्चिममा गत्लाङ गाविस रहेको छ । यस गाविस समुन्द्री सतह देखि १४६० मिटरदेखि ७०५२ मिटरको उचाईसम्म फैलिएको छ । चिलिमे गाविसको कार्यालय रहेको स्थान थाम्वुचेतको उचाई समुन्दी सतहदेखि १८४७ मिटरमा रहेको छ । केही वेशी तथा पहाडी भू–भागका साथै चिलिमे उत्पयका लगायत समुन्द्री सतहदेखि ७०५२ सम्मको उचाई अर्थात साङजेन हिमाल तथा साङजेन हिमक्षेत्र भएको चरन क्षेत्र भएका कारण लेकाली, हिमाली प्रदेश समेत पर्दछ । त्यसैले यहाँ सवै प्रकारको हावापानी अर्थात उष्ण, समसीतोष्ण, ठण्डा तथा चिसो हावापानी पाईन्छ ।
यहाँ रहेको प्रमुख नदीनालाहरूमा चिलिमे खोला, बेम्दाङ खोला, साङ्जेन खोला, छुपछुङ खोला, भोटे कोशी खोला प्रमुख छन् । जसमध्ये भोटेकोशी खोला सवैभन्दा ठूलो नदी तथा चिनको स्वशासित क्षेत्र तिव्वतहँुदै वहने नदि भएतापनि होचो भू–भाग भएर वहने हुदाँ त्यसको कुनै उपयोगितामा आउन सकेको छैन । चिलिमे खोलाको पानीवाट भने २० मेघावाट क्षमताको जलविद्युत उत्पादन गरिएको छ । जसवाट यस गाविसको आन्तरिक स्रोतमा बृद्धि हुने भएको देखिन्छ भने अन्य रोजगारी, वैकल्पिक उर्जाको आपूर्ति लगायतका अवसरमा समेत वृद्धि हुने देखिन्छ । यहाँ चिलिमे, साङजेन, सालसुङ्गि जस्ता धेरै लजविद्युत आयोजना बन्ने क्रममा छन् । भविष्यमा समेत यस नदीवाट थप जलविद्युत उत्पादन गर्न सकिने प्रसस्त संभावना रहेको कुरालाई नकार्न सकिदैन । त्यस्ते यसै गाविसको पारागाउँ –चिलिमे तातोपानी) संभवत नैपालको ठूलो तातोपानीको रूपमा मानिएको र यसको धार्मिक एवं स्वास्थ्यको दृष्ट्रिकोणले अति नै महत्व मानिएको छ । यसवाट आन्तरिक पर्यटकका साथै वाह्य पर्यटकको लागि समेत आकर्षक स्रोतको रूपमा रहेको छ । यसको संरक्षण, सम्वद्र्धन एवं प्रचार प्रसार गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ ।
टोपोग्राफिक नक्सा १९९४÷९८ का अनुसार यस गाविसको कुल क्षेत्रफल ९८.९८ वर्ग किलोमिटर रहेको छ । जसमा झाडी क्षेत्र ४.१५ प्रतिशत, खेती गरिएको जमिन १० प्रतिशत, जंगलले ढाकेको क्षेत्र ३२.३२ प्रतिशत, हिमनदी ०.०९ प्रतिशत, घाँसे जमिन १९.३० प्रतिशत, खेर गएको जमिन ३३.१२ प्रतिशत, जल क्षेत्र ०.०८, तथ्याङ्क उपलव्ध नभएको क्षेत्रफल ०.९४ प्रतिशत रहेको छ । जसमध्ये खेर गएको जमिन ३३.१२ प्रतिशत र जंगलले ढाकेको क्षेत्र ३२.३२ प्रतिशत भू–भाग ओगटेको छ । टोपोग्राफिक नक्साका अनुसार यस गाविसको कुल भू–भागको ३२.३२% भू भाग वन जंगलले आगटेको छ । यहाँका वनमा पाईने वन्यजन्तुहरूमा वँदेल, चित्तल, मृग, घोरल, वाँदर, भालु, थार पाईन्छन् भने वनस्पत्तीहरूमा खस्रु, वाँझ, गोव्रसल्ला, पहेली, उत्तीस, गुराँस, कुकाठ, ढालेकटुस, अंगेरी, चुत्रो, ओखर प्रजातीहरू पाईन्छन् भने जडिबुटीहरूमा शिलाजीत, चिराईतो, लोक्ता, सुगन्धवाल, मजिठो, घस्रिङगे्र , पाँचऔले, विषजरा, निरमसी, कुट्की, पदमचाल, जटामसी, गामाडोल आदि पाईन्छन् । यहाँका अधिकांश जनताहरू खान पकाउनको लागि आवश्यक उर्जा वन माथि नै निर्भर रहेका छन् ।
पर्यटकीय सम्भावना ः
नेपालकै ठूलो तातोपानीको मुहान रहेको चिलिमेको तातोपानी सर्कजाने बाटोमा पर्दछ । यहाँ वर्षेनी स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरू आउने गर्दछन् । यहाँको तातोपानीमा नुहाउदा छालाका विभिन्न रोगहरू निको हुने जनविश्वस छ । तातो पानीबाट साङजेन खर्कसम्मका बिभिन्न मनोरम दृष्य र जैविक विविधताले पर्यटक आकर्शण गर्दछ । ठाउँ ठाउँमा चिया पसल तथा लज स्थापना गर्न सके यहाँ पर्यटकको बसाई लम्ब्याउन सकिन्छ । पर्यटकलाई स्वागत र सम्मान गरेर यहाँका सुन्दुर खर्क , खोला खर्क, डिल्पु कुण्ड, मुल खर्क ,नादाङ खर्क, डाडाँ खर्क मनोरम पाल्दोर पिक, याङरा, गणेश हिमाल, साङ्जेन हिमालह खर्कहरू र तिबब्त हिमालका दृष्यले यहाँको सौन्दर्य थपेको छ । यहाँ सिमित समयभन्दा गोठ बस्न सक्दैन कुनै खेती बाली लाग्दैन यहाँ पर्यटन विकास गरे यो क्षेत्रले जिल्लालाई नै चिनाउँन सक्छ स्थानीय रामबहादुर तामाङले भने ‘ यहाँको समस्याहरू सुल्झाउन सके फाट्टफुट विदेशी पर्यटकहरू आफै आउन यो क्षेत्रको विकास हुन्छ । ’ चिनिया भू भागका बिभिन्न दृष्यहरू सजिलै देख्न सकिने यस क्षेत्रमा यहाँ झरल, घोरल, थार, कस्तुरी, मृग, बँदेल जस्ता महत्वपुर्ण बन्य जन्तु , बनस्पत्तीहरु पाईन्छ ।
वर्षौदेखि विवादमा ः

वर्षाैंदेखिको विवादमा परेको चिलिमे गाविसको साङजेन खर्कको मुद्दा जिल्ला अदालतदेखि सर्बोच्च अदालतसम्म पुग्यो । चिलिमे गाविसको सिमाना भित्र पर्छ भन्नेमा स्थानीयहरू दावी गर्दछन् । तर गत्लाङ गाविसवासीले भने आफुहरूको आफ्नो गाविसको भू भागमा पर्ने बताउँदै पटक पटक विवाद भयो । यहाँ दुवै गाविसवासीहरू बीच झडप नै भयो । वर्षेनी झडप गरेर सम्पत्तीको नष्ट गर्ने र विवाद बढ्ने बाहेक कुनै समाधान भएन । सिमान जोडिने कुरामा विवाद भएन तर साङजेन खर्क चिलिमेको क्षेत्रमा पर्छ । यो खर्क चिलिमेको भू–भागमा पर्छ तर पनि हामीले कसैको भनेका होईनौं गत्लाङ र अन्य सवैले उपभोग गर्न पाए भै गयो नि चिलिमेका सार्की तामाङले भने ब्यर्थमा विवाद गर्नु काम छैन । यहाँ पहिले नुवाकोटको किम्ताङ, साल्मे ,देउराली, फिकुरी, काउले धादिङ र गोरखा जिल्लाबाट पनि भेडा बाख्रा ल्याउने गर्दथे । यहाँ जेठ असार र साउनमा गोठ रहन्छ १२ हजार बढि भेडा बाख्रा र ६ सय चौरीगाई खर्कमा हुन्थे स्थानीय चिलिमे ७ का मिरुप तामाङले बताए । चिलिमे गाविस ४मा पर्ने यो खर्क गत्लाङका केही ब्यक्तिले ०६६ सालमा आफुहरूको नाममा नापनक्सा गरेको स्थानीयको आरोप छ ।
चिनसँग सिमाना जोडिएको यो खर्क पहिले चिनको पयाङ गाउँमा छलफल भयो प्याङवासीले पनि त्यसबेला चिलिमेको भागमा खर्क रहेको बताएका थिए । त्यसबेला चिलिमेका खामसुङ तामाङ र गोल्जुङका मिम्बर घले समेतको उपश्थिित थिए । बहादुर शाहको पालामा साङजेन खर्क विवादमा केरुङ अदालतले पनि चिलिमेको पक्षमा मुद्दा फैसला गरेको थियो । स्थानीय मेम्बर तामाङ बितेपछि विवादको नेतृत्व विवादमा परेको हो । गाविस सिमाना सिमांकनका बेला चिलिमेको साङजेन खर्क भन्ने प्रमाण पाएको स्थानीय गोम्बोछिरिङले बताए । ०३६ सालमा पनि नुपुसाङबो, मीसाङ र मीलन तामाङको बीच पनि विवाद भयो त्यसबेला द्वन्द भयो । मुद्दा दायर पछि नुर्पुसाङबोलाई प्रशासनले २४ घण्टे पत्र काटेको थियो । यस अघि ०३१ सालमा पनि झगडा नै भएको थियो । यद्यपि झगडा नगर्ने गरी उपभोग भने मिलेर गरिरहेको थियो । त्यसपछि ०४३ र ०४६ पछिको विवाद भने अझै चर्किेदै गयो । ०४९ सालमा पनि तत्कालिन प्धानमन्त्री गिरजाप्रसाद कोईरालाको तोक आदेश आयो नापी टोली स्थलगत गर्न भनेर । ०५२ मा स्थलगत अध्ययन  र नापी टोली खर्क पुग्यो । दुवै गाविस मिलेर उपभोग गर्ने गरी सहमति भएपनि सहमति र हस्ताक्षरले विवाद सधैंका लागि रोक्न सकेन । ०५८ सालमा जिल्ला अदालतमा मुद्दा दायर भयो । तारिख बोकेका ब्यक्ति तारिख गुजारेर विदेश गए । कसैलाई वारेस नदिएकोले तारेख गुज्रियो । पछि मुद्दा पुनरावेदन पुग्यो र लामो समय गुज्रियो अहिले पनि आज बहस हुन्छ भनिन्छ तर त्यसदिन बहस हुँदैन हामीले कहिले न्याय पाउने चिलिमेका शुरेस तामाङले भने फसला हुन धेरै ढिलो भयो । गत्लाङ र चिलिमेवासी बीच बेला बेलामा यही विवादमा झडप भैरहेको छ । चार दशकदेखि विवाद र झगडा रहिरहेको छ । गत्लाङवासीहरूले भने यहाँको भूमि आफुहरूको दावी गरिरहेका छन् । बर्षौदेखिको विवादमा छ एक पक्षिय रुपमा हेरिनु हुन्न । गत्लाङवासीले पनि यहाँ उपभोग गरिरहेका छन् यो गत्लाङको भू–भाग हो भन्ने हाम्रो दावी छ स्थानीय अशोक तामाङले भने । यस्तो विवादले आपसी झगडा, वारपार गर्ने पुल चुडाउने र भेडा र चौरी मार्नेसम्मका झडपहरू भएका छन् । यसरी विवाद सधैका लागि समाधान खोज्दै छौं आदालत न्याय दिनेमा आफुहरू आशावादी रहेको स्थानीय चिलिमे गाविस सहायक छोवाङ तामाङले बताए ।

नक्सा पनि गलत ः

जिल्ला विकास समितिले पुरानो नक्सा परिवर्तन गरेको प्रति विरोध गर्दै  चिलिमे गाविसवासीहरूले गाविसको सिमाना नक्सा यथावत राख्न  मंगलबार जिविसका निमित्त स्थानीय विकास अधिकारी कृष्ण हुमागाईलाई माग पत्र गरेका छन् ।
०५७ सालमा जिविसले स्रोत नक्सा चिलिमे गाविसको भू – भागमा पर्ने साङजेन खर्क, खोला खर्क , पाल्दोर पिक जस्ता महत्वपुर्ण भू–भागहरू गत्लाङ गाविस तर्फ पर्ने गरी नक्सा परिवर्तन गरेकोले स्थानीयवासीले सो कदमको विरोध गरी उनीहरूले मागपत्र पेश गरेका हुन् ।
जिविसले आफ्नो स्रोत नक्सामा नियम विपरित सिमाना हेरफेर गरी नक्सा परिवर्तन गरेको आधारमा नापी विभागले पनि  नियम विपरित नक्सा परिवर्तन गरी हाम्रो भू–भाग गत्लाङ गाविसको नाममा पारिएको स्थानीयले बताए ।
स्थानीय स्वायत्त शासन ऐनको परिच्छेल्द १ को दफा ४ को उपदफा १ ,दफा ५ र दफा ६ को उपदफा १ र २ ले निर्देशित गरे अनुरुप कानुनी प्रक्रिया पुरा गरी स्थानीय निकायको सिफरिसमा  र नेपाल सरकारको मन्त्री परिषद्ले मात्र सिमाना हेरफेर गर्न सक्ने प्रष्ट व्यवस्था छ ।
जग्गा नाप जाँच नियमावली ०५८ को दफा ८ ले निर्देश गरे अनुसार कानुनी प्रक्रिया पुरा गरी नक्सामा सिमाना हेरफेर गर्न सक्नेमा त्यस विपरित जिविसले आफुखुसी स्रोत नक्सा निर्माण गरेको र सो आधार देखाएर नापी विभागले गाविसको नक्सा परिवर्तन गरेको देखिएकोले कालो पोखरी, पाल्दोर, खोला खर्क, रिनामो पहाड, मार्फmुा डाँडाँ केरावास जस्ता भूभागहरू चिलिमे गाविसमा नै नक्सा यथावत कायम गर्न नक्सा तत्काल सच्याउन माग गरेको स्थानीय रामबहादुर तामाङले बताए । मागपत्र जिविस, जिल्ला प्रशासन र नापी कार्यलयमा बुझाएका छन् ।
गाविसको सिफरिस , ऐन नियमका प्रतिलिपी समेत उनीहरूले आवश्यक प्रमाणहरू पेश गरी ज्ञापन पत्र पेश गरेका हुन् । जिविसले भने नक्सामा त्रुटि भएको देखिएकोले त्यसबारे बुझ्ने र सच्याउन पहल गर्ने जनाएको छ । गाउँ पर्यटन कार्यक्रम सुरु गर्ने बेलामा केही त्रुटि भएको देखिएको र त्यसको बारेमा जिविसले तथ्य बुझ्ने जिविसका निमित्त स्थानिय विकास अधिकारी तथा योजना तथा प्रशासकीय अधिकृत कृष्ण हुमागाईले बताए । उनीहरूले अहिले जिल्लावासीले प्रयोग गरिरहेको नक्सा पनि तथ्य नभएको बताए । चिलिमेको आधा भन्दा बढि भू–भाग गत्लाङ तर्फ छ यो नक्सा गलत हो स्थानीय सार्की लामाले भने यस्तो नक्सा परिवर्तन गरी पुरानो कायम हुनु पर्छ ।

अदालतमा मुद्दा ः

वर्षाैंदेखिको विवादमा परेको चिलिमे गाविसको साङजेन खर्कको यही ठाउँमा पर्दछ ।
गत्लाङ र चिलिमे गाविसवासीको विवादका कारण पुनरावेदन अदालतमा मुद्दा परेको थियो । ०५२ सालदेखिको विवाद अन्त्यको लागि जिल्ला अदालत सहितको टोलीले गत महिना स्थलगत भ्रमण समेत गरेको थियो । स्थानीयवासी जिल्ला अदालतका तहसिलदार छविन्द्रराज काफ्ले, पत्रकार , प्रहरी सहितको टोलीले स्थलगत भ्रमण गरेका हुन् । गत्लाङ गाविससका ३४ जनाले गैरकानुनी रुपमा स्याउवारी, आलुबारी, फापर र करु खेती गरिरहेको भन्दै मालपोतमा जग्गा दर्ता गराएको विरुद्ध चिलिमेवासीले मुद्दा दायर गरेका थिए ।
कुनै खेतीयोग्य जमिन नभएको र भेडा र चौरीको चरन क्षेत्र मात्र भएको स्थलगत भ्रमणबाट फर्केर गत्लाङ गाविस सहायक सचिव छेवाङ तामाङले भने ‘यो सार्वजनिक पाखो नै हो’ परम्परादेखि नुवाकोट धादिङ र रसुवाको गत्लाङ, गोल्जुङ गाविसवासीले समेत मिलेर उपभोग गर्दै आएको पुरानो खर्कमा चरी चरनको रुपमा उपभोग सवैले गर्न पाउनु पर्ने चिलिमे गाविस–५ तातोपानीका नोर्चेल तामाङले बताए । यो कोही पनि ब्यक्तिको नाममा हुन सक्तैन सार्वजनिक सम्पत्ती हो त्यसरी नै रहनु पर्न । खर्क चिलिमे गाविस वडा नं ४ मा पर्छ । चिलिमे गाविसको वार्ड नं. ४ मा पर्ने यो खर्क जानको लागि चिलिमे थाम्वुचेतवाट तातोपानीहँुदै एक दिन पैदलयात्रा गरेर पुग्न सकिन्छ । यहाँको उचाई ४ हजार ४६ मीटर रहेको छ ।
पुरानो सार्वजनिक खर्क सवैले उपभोग गर्न पाउनु पर्ने र कसैको नाममा दर्ता भए अन्याय हुने चिलिमेवासीको माग रहेको चिलिमे गाविस बताएका छन् । अनसगमनको रिर्पोट पुनरावेदन अदालतमा पेश गरिने जिल्ला अदालतले जनाएको छ । खर्कमा सदावहार जस्तै हिंउ पर्ने भएकोले त्यहाँ कुनै खेतीगर्ने सम्भावना नभएको स्थानीय गोम्बोछिरिङ तामाङले बताए । ‘सार्वजनिक सम्पत्ती खेती योग्य जमिन भनेर गैरकानुनी रुपमा दर्तागराएका रहेछन् त्यसको खारेजी हुनु पर्छ । ’ स्थानीय रामबहादुर तामाङले भने । यद्यपि गत्लाङवासीहरूले भने आफ्नो अडान छाडेका छैनन् । उनीहरूले खर्क गत्लाङवासीको भएको दावी गरेका छन् । असार साउनमा यहाँ रसुवाको विभिन्न भाग र नुवाकोट भादिङ र गोरखा जिल्लाबाट समेत ८ सय चौरी र हजार भन्दा बढि भेडा गोठ ल्याउने गर्दछन् स्थानीय वामेन तामाङले भने यो राष्ट्रिय सम्पत्ती हो कसैलको निजी हुन सक्तैन ।
गत्लाङका ३४ जनाले आफ्नो नाममा गरेको खर्क आफ्नै दावी गर्ने आधार नभएको स्थानीय गोम्बोछिरिङ तामाङले बताए । यो सार्वजनिक चरिचरण हो । खर्क राष्ट्रियकरण नियम ०३३ को नियम ४ ख अनुरुप खर्क चरनको काममा बाहेक अरु प्रयोग गर्न नपाईने उल्लेख छ । पहिले खर्क दर्ता गर्ने नीति भए पनि ०६८ को नीतिले खर्क सरकारी स्वामित्वमा हुने उललेख छ ।

गत्लाङ र चिलिमे गाविसवासीको विवादका कारण पुनरावेदन अदालतमा मुद्दा परेको थियो । ०५२ सालदेखिको विवाद अन्त्यको लागि जिल्ला अदालत सहितको टोलीले स्थलगत भ्रमण गरेको छ । स्थानीयवासी जिल्ला अदालतका तहसिलदार छविन्द्रराज काफ्ले, पत्रकार , प्रहरी सहितको टोलीले स्थलगत भ्रमण गरेका हुन् । गत्लाङ गाविससका ३४ जनाले गैरकानुनी रुपमा स्याउवारी, आलुबारी, फापर र करु खेती गरिरहेको भन्दै मालपोतमा जग्गा दर्ता गराएको विरुद्ध चिलिमेवासीले मुद्दा दायर गरेका थिए । कुनै खेतीयोग्य जमिन नभएको र भेडा र चौरीको चरन क्षेत्र मात्र भएको स्थलगत भ्रमणबाट फर्केर गत्लाङ गाविस सचिव मणिराज पौडेलले भने ‘यो सार्वजनिक पाखो नै हो । परम्परादेखि नुवाकोट धादिङ र रसुवाको गत्लाङ, गोल्जुङ गाविसवासीले समेत मिलेर उपभोग गर्दै आएको पुरानो खर्कमा चरी चरनको रुपमा सवैले उपभोग गर्न पाउनु पर्नेक३रालाई विवादमा ल्याउन हुन्न । ’ साङजेन खर्क विनाकारण विवादमा आएको चिलिमे गाविस–५ तातोपानीका नोर्चेल तामाङले बताए यो सवैको सम्पत्ती हो भन्नेमा कसैको दुईमत रहन सक्तैन राष्ट्रिय सम्पत्ती सवैको हो , यो कोही पनि ब्यक्तिको नाममा हुन सक्तैन सार्वजनिक सम्पत्ती हो त्यसरी नै रहनु पर्छ । खर्क चिलिमे गाविस वडा नं ४ मा पर्छ । चिलिमे गाविसको वार्ड नं. ४ मा पर्ने यो खर्क जानको लागि चिलिमे थाम्वुचेतवाट तातोपानीहुँदै एक दिन पैदलयात्रा गरेर पुग्न सकिन्छ । यहाँको उचाई ४ हजार ४६ मीटर रहेको छ । जिल्ला अदालतको एक टोली सहित साङजेन खर्कको स्थलगत अनुगमन गरेपछि त्यहाँ कुनै खेती योग्य जमिन नरहेकोले गत्लाङवासीहरू स्थलगत अनुगमनको क्रममा खर्कमा हाजिर नभएकोले गाविसवासीको चिलिमेको माग पुरा हुने आशा गरेको गाविस सहायक छेवाङ तामाङले बताए ।
पुरानो सार्वजनिक खर्क सवैले उपभोग गर्न पाउनु पर्ने र कसैको नाममा दर्ता भए अन्याय हुने चिलिमेवासीको माग रहेको चिलिमे गाविस बताएका छन् । अनसगमनको रिर्पोट पुनरावेदन अदालतमा पेश गरिने जिल्ला अदालतले जनाएको छ । खर्कमा सदावहार जस्तै हिंउ पर्ने भएकोले त्यहाँ कुनै खेतीगर्ने सम्भावना नभएको स्थानीय गोम्बोछिरिङ तामाङले बताए । ‘सार्वजनिक सम्पत्ती खेती योग्य जमिन भनेर गैरकानुनी रुपमा दर्ता गराएका रहेछन् त्यसको खारेजी हुनु पर्छ । ’ स्थानीय रामबादुर तामाङले भने । यद्यपि गत्लाङवासीहरूले भने आफ्नो  अडान छाडेका छैनन् । उनीहरूले खर्क गत्लाङवासीको भएको दावी गरेका छन् ।

साङ्जेन खर्क ः

चिलिमे गाविसको वार्ड नं. ४ मा पर्ने यो खर्क जानको लागि चिलिमे थाम्वुचेतवाट तातोपानी हुँदै एकदिन पैदल यात्रा हिंडाई पछि यो खर्क पुग्न सकिन्छ ।
तातोपानीदेखि छरप्चुङ वगर, साङजेन खोला भित्रका जेजुङमा खोला, साङजेन खर्क भित्रका मोरप्पा खर्क, मल्र्कु खर्क, छुलिङ खर्क, मरकोङ खर्क, ज्यार्के वासा, चेरा वासा, सादी, नादाङ, चेदाङ, पराङ, दोगोरग, व्राङजे ९ खोला खर्क यी खर्कहरू अनि विदेशमा समेत चिरपरीचित पाल्दोर पिक, याङरा, गणेश हिमाल, साङ्जेन हिमालहरु छन् । खर्कमा भाई चराउनेहरु ब्यर्थमा पीडित छन् । अझ यहाँ पशुहरुले पनि निकै सास्ती खेप्नु परेको छ । दुई गावि िबीचको विवादले भेडा र चौरी समेत क्षती हुने गरेको छ । गोदेवा (गोठाला)का बास्तविक समस्याहरु बेग्लै छ । यहाँको खर्कमा नलगे चरण छैन लगे कतिखेर के हुन्छ थाहा हुन्न ।
साङजेन खोला रोङ्गा पुल, तेम्व्रेल पुल, जेजुङमो पुल, खानेपानी अनि एक दुई मात्र भए पनि वस्ने झाप्रो छन् । गोठाला त्यस स्थानमा पनि जान्छन र बस्छन् भन्ने कुरा अनि के थाहा एउटा सार्वजानिक सम्पतीलाई व्यक्तिले आफ्नो नाउँमा दर्ता गरी खोला–खर्क ÷साधी–खर्क ÷ नादङ–खर्क÷चेदाङ खर्कलाई ३४ जनाको नाउमा लालपूर्जा दिन मालपोत कार्यालय रसुवा छलफल नभै एकलौटी रुपमा कागजात बनेछ यस्तो कागजात बदर हुनुपर्ने चिलिमेबासीको माग छ । राज्यको निकायले नै राज्यको सम्पत्ती व्यतिmको नाउंमा दर्ता गरिदिनु अचम्म भयो । गत्लाङ गाविसका र चिलिमे गाविसका जनताको विच झगडा भै साङजेन खोलामा २०५३ सालमा निर्माण गरिएको काठेपुल समेत भत्केको थियो । पशुहरू पनि सजायाँको भागी वनी खोलामा वगेर मर्नु पर्छ । खर्क विवाद सर्वाेच्चको ढोकामा पुग्यो तर पनि खै न्याय पाउन ढिला भयो स्थानीय फिन्जो तामाङले भने ।
राष्ट्रिय सम्पत्ती यसरी विवादमा पर्नु भन्दा भूमि राज्यको सम्पत्ती नागरिक केबल प्रयोगकर्ता मात्र हुन यहाँ जहाँका जस्ते पनि पर्यटन विकासमा लागेर यस ठाउँको प्रचार प्रसर गरेर बिदेशी पर्यटक भित्र्याउनु र बसाई लम्याउनु बाहेक बिकल्प छैन । ‘चिलिमेको भू–भागमा पर्ने खर्क विवादमा ल्याउनु नै अन्याय भयो जिविस रसुवाका गणेश रेग्मीले भने । ’

समाधान खोजी
वर्षैदेखिको खर्कको विवाद समाधान गर्न अदालतका पदाधिकारी समेतले स्थलगत गरे । यस पटक भने अदालतले न्याय दिनेमा आफुहरु आशावादी रहेको स्थानीय नोर्चेल तामाङले बताए । प्राकृति स्रोत साधनमाथि स्थानीयको पहुँच तथा अधिकारका कुरा भै रहँदा यस्ता स साना कुरामा विवाद गरी आपसी असझदारी र विवाद बढाउनु भन्दा यहाँ देखिएका सम्भावनाहरु हात पार्न मिलेर सवै एकजुट हुन सके यहाँको जलविद्युत र गुणस्तरीय पर्यटन विसासको माध्यमले माटोमा सुन फल्ने सम्भावनालाई नकार्न सकिन्न ।

संरक्षण र प्रचार प्रसारको अभावले ओझेलमा रसुवाको दुधकुण्ड

हेमनाथ खतिवडा

टिमुरे , रसुवा

नामाकरण तथा महत्व

नेपाल चीन सिमाना रसुवाको टिमुरे गाविस वडा नं ७ मा पर्ने दुधकुण्डको पानी सामान्य पानी भन्दा सेतो छ । चामल पलाखेको चौलानी जस्तै देखिन्छ । पहिले दुध जस्तौ भएकाले दुधकुण्ड नामाकरण गरिएको जनविश्वास छ । 

कुण्ड कसरी पत्ता लाग्यो भन्ने विषयमा भने कसैको फरक मत छ । स्थानीय उर्केन घले भने ‘तिव्वतको लेन्देबाट आएका गोठालाहरूले देखेर पत्ता लगाएको वताउँछन् । आकाशमा बादल लाग्दा कुण्डको पानी पुरै दुध जस्तै देखिन्छ ।’ 

ऐतिहाँसिक पक्ष

टिमुरेका प्रमुख लामा गुम्वोवाङ्डा लामाका अनुसार दुधकुण्ड स्थानीयले यस कुण्डलाई पेदाङ छो भन्छन् । पूmलको रूख र तोरमा जस्तै आकृति कुण्डमा देखिन भएकाले पेदाङ छो भनिएको हो । यो कुण्ड पन्ध्र सय वर्ष अघि लामाहरूले पत्ता लागाएको लामाले बताए । गत्लाङको पार्वती कुण्ड र दुधकुण्ड दिदिबहिनी हुन् लामाले भने । यहाँ विभिन्न शीलालेखको आधारमा यो निकै पुरानो र निकै महत्वको छ । कुण्डमा बर्षेनी भदौ पुर्णिमाका दिन मेला लाग्दछ । त्यहाँ पुगेको वर्ष झाँक्रीहरूले तीन वर्ष दर्शन गर्न आउने नआउने निक्र्यौल गर्नुपर्ने प्रचलन छ । 

रसुवा जिल्ला र चिनको सिमाना टिमुरे गाविसमा पर्ने दुधकुण्ड संरक्षण र प्रचार प्रसारको नभएर ओझेलमा परेको छ । जिल्ला सदरमुकाम धुन्चेदेखि पाँचदिनमा पुग्न सकिने तिब्बत सिमानामा पर्ने टिमुरे गाविस वडा नं – ७ मा पर्दछ । धार्मिक तथा पर्यटकीय रूपमा निकै प्रसिद्ध र महत्वको रहेपनि संरक्षण र प्रचार प्रसार सरकारी तथा गैरसरकारी तवरबाट प्रयास नहुँदा ओझेलमा परेको हो । बर्षेनी हजारौं विदेशी पर्यटक आउने रसुवामा दुधकुण्ड जाने राम्रो प्रदल मार्ग र टिमुरेदेखि चारदिन लाग्ने बाटो वरपर कुनै वासस्थान नभएकाले विदेशी तथा स्वदेशी पर्यटकहरू दुःखी भएर फर्कने गरेका छन् । 

नेपालमा आउने पर्यटक माझ रसुवाको लाङटाङ निकै प्रख्यात र प्रसिद्ध छ तर लाङटाङ हिमालको काखमा रहेको दुधकुण्ड  प्रचार प्रसारको अभावमा ओझेलमा परेको हो । सन् २०११ लाई पर्यटकीय वर्षको रूपमा प्रचार भएपनि दुधकुण्ड जस्ता थुप्रै पर्यटकीय सम्भावना बोकेका स्थानमा सम्बन्धित निकायको आँखा पर्न सकेको छैन । पर्यटकीय गन्तब्य मार्गमा राखेर प्रचार प्रसार गर्न सके पदयात्रा बढाएर दुधकुण्डलाई आकर्शक पर्यटकीय गन्तब्यको सूचीमा राख सकिन्छ । 

टिमुरेबाट ४ दिन पैदल हिडेर पुग्न सकिने दुधकुण्ड  समुन्द्री ४ हजार ७ सय मिटर उचाईमा रहेको छ । हिमाली हावाको चिसो सुस्याहट सुरम्य वातावरण धरी धरीका फूलको वासनाले मृग उफ्रेका र डाँफे चरी नाँचे देख्दा उकाली बाटोको पट्यार लाग्दो यात्रालाई सहज बनाएकको महसुस हुन्छ । साँच्चै प्रकृतिका बिभन्न थरीका मनोरम दृष्यहरूले चुनौतीपुर्ण यात्रा नै भए पनि त्यहाँ स्थानमा पुग्ने सबैलाई लाग्न एकपटक पुग्नै पर्ने रहेछ गन्तव्य रहेछ दुधकुण्ड । 

नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र भित्र रहेको रसुवा थुप्रै मनोरम पर्यटकीय दृष्यले सजिएको छ । कृतिले नै सिंङ्गारेको लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र संरक्षीत यो कुण्ड हेर्दा गोसाँईकुण्ड जत्रो देखिए पनि थोरै सानो र आकार केही फरक छ । मनोरम दृष्यले सजिएका कुण्डमा धार्मिक, पर्यटकीयपदयात्रा मार्ग हो । यहाँका प्राकृतिक दृष्य, जैविक विविधताले यो स्थान पुग्ने कसैको पनि मन प्रफुल्लित हुन्छ । हालसम्म यो कुण्डमा पुग्ने भौतिक पुर्वाधार, बाटोघाटो निमार्ण तथा कुण्डको संरक्षणमा कसैले चासो गएको छैन । बिदेशी पर्यटक वा पदयात्राका पारखीहरूले यस यात्रालाई साहसिक पदयात्राको संज्ञा दिएबका छन् ।  दुधकुण्ड  प्रचार – प्रसार नभएर ओझेलमा परेको दुधकुण्ड  युवा क्लबका सचिव पूmर्पुदोर्जे घलेले बताए । उनले भने ‘यहाँका दृष्य हेर्न बिदेशी पर्यटक कमै मात्रामा आउछन् पर्यटकीयसम्भावना रहेकाले यस्ता ओझेलमा परेका सम्पदाको प्रचार र विकास गर्न क्लब खोलेर कम्मर कसेका छौं ।’ 

धार्मिक तथा पर्यटकीयमहत्वको पवित्र तीर्थस्थल दुधकुण्ड एतिहाँसिक रसुवागढी रहेको टिमुरे गाविस टिमुरेमा पर्दछ । यात्रा गर्दा तीर्थयात्रीले एउटै मार्ग भन्दा फरक मार्गबाट फरक दृष्य हेर्न पाईने भएकाले जाँदा घट्टेखोला र फर्कदा खैदीहँुदै टिमुरे फर्कने मार्ग रोज्छन् । पापबाट मुक्ती पाई पुण्य कमाउने आशामा यहाँ भक्तजनहरू कठिनाइपूर्ण यात्रा गरेर भएपनि दुधकुण्ड पुग्छदन् । कुण्डमा गएर एक माग गरेमा पुरा हुने टिमुरेका ईन्द्र थापाले बताए । कुण्डमा नुहाउन डुबुल्की मारेपछि कुण्डको सतहबाट एउटा ढुङ्गा टिप्ने र त्यसलाई जतनसाथ ल्याएर घरमा राख्नाले छोरा नहुनेको छोरा जन्महुने उनले बताए । बच्चा पैदा नभएसम्म घरमा पुजा गरेर राख्नुपर्छ । केहीवर्ष अघि उनले त्यसै गरेपछि छोराको जन्म भयो त्यसैले पुन सुख र शान्तिको कामना गर्दै दुध कुण्ड आएको थापाले भने । दुधकुण्ड  मेला यात्रीले मुलुकमा स्थायी शान्तिको कामना गरे । 

कुण्डै कुण्डको जिल्लाको रूपमा रहेको रसुवामा १ सय ८ भन्दा बढी कुण्ड रहेको स्थानीयबासी बताउछन् । कठिनाई पुर्ण बाटो छ । त्यसैले सहासिक पर्यटक मात्र त्यहाँ जान सक्ने अवस्था छ । बाटोघाटोको निर्माण हुन सकेमा मात्र पर्यटक आगमनमा बृद्धि हुने देखिन्छ यस ठाउँले गोसाँईकुण्ड र लाङटाङको जत्तिकै पर्यटक आर्कशित गर्न सक्छ टिमुरेका सुर्य घलेले भने । 

यो कुण्ड पर्यटकीय क्षेत्रको रूपमा विकास गर्न आवश्यक रहेको देखिन्छ । बाटो घाटो र कुण्डको संरक्षणमा सम्बन्धित क्षेत्रले चासो दिएका यहाँका जनताको आय आर्जनमा टेवा पुग्ने निकै सम्भावना छ । टिमुरे गाविसका युवाहरू संगठित रूपमा दुधकुण्ड  युवाक्लव मार्फत खैदीबाट दुधकुण्ड  जाने बाटो बनाउन जुटेका छन् । दुधकुण्डसम्म सरल पैदल मार्ग निर्माण हुन सके यहाँको पर्यटन विकासको माध्यमबाट गरीवी न्युनीकरण हुने स्थानीयवासी वताउछन् । बाटो निर्माण गरी ठाउँ ठाउँमा विश्राम स्थल , चिया पसल , निर्माण गर्न सकेमा जिल्ला मात्र होईन देश बिदेशका पर्यटक यहाँ पदयात्रा गर्न आउने भएकाले उचित विकासका लागि पहल गर्न आवश्यक देखिन्छ । 

टिमुरे गाविसबाट दुधकुण्को यात्रा शुरू हुन्छ । यात्राको पहिलो दिन बाटोमा नेपाल र तिब्बती भू–भागका हिमाल , रमणीय खर्कहरू बनस्पत्ती, बन्यजन्तुहरू जस्ता बिभिन्न दृष्यहरूले आनन्दितहुँदै दुघट्टेखोला, धुम्बाबुृ, धोजु, तोङया पुगेर बास बस्न सकिन्छ यात्राको दोसो्रदिन तोङ्याबाट नालुङखर्क, लाङटाङ बासा पुग्न सकिन्छ । त्यहाँबाट थुप्रै रमाईला दृष्यहरू देख्न सकिन्छ । यसले यात्राको थकाई पनि मेटाउँछ । सो दिन चेन्दुलुङ पाखा,चेन्दुलुङ खोला, चौरी खर्क भेडा खर्कहुँदै दुधकुण्ड पुग्न सकिन्छ । यात्रा गर्दा ३ दिनको यात्रा तय गर्दा राम्रो हुन्छ । सो दिन कुण्डमा स्नान गरी फर्कदा गाङसेर, कालोकुण्ड घ्यागर छो झारलखर्क, याङछोसा, देउराली रावुलाप्चे ,सिङयुल ,डुप्चु, जार्सा, क्यारूङ,थाङसेम्बु, ब्राङगा जस्ता बाटोमा पर्ने बिभिन्न स्थानबाट मनोरम हिमाली दृष्य र ठुला खर्कहरू देख्न सकिन्छ । यात्राको अवधिमा नेपाल र चीनका थुप्रै हिमाल र बस्तीका रमाईला दृष्यहरू देख्न सकिन्छ । 

जाङदोर गाङबाट चारैतिर खुल्ला र हिमालै हिमालका दृष्य हेर्दै,सुवुरगाङ् गुम्बा,खैदीको गुरूगुम्बा, एक औलाले हल्लाए जति जनाले सक्दो बल गरेर हल्लाए पनि उत्तिकै हल्लीने अनौठो ढुङ्गा देख्न सकिन्छ । त्यसलाई स्थानीयले ढाकर थाङबो भनेर पुजा ग र्दछन् । त्यहाँ चार सय वर्षभन्दा पुराना ग्रन्थ रहेको आचार्य कर्मलेक्चे कर्मछिरिङ टासी लामाले बताए । उनका अनुसार पाँच सय वर्ष पुरानो सुवुरगाँङ गुम्बामा रहेका गुरू पद्मासम्भाको ४ हजार ८ सय प्राचीन मुर्तिहरू थिए । त्यस मध्ये १ हजार मात्र छन् बाँकी सबै बिग्रेका छन् । मर्मतका लागि कसैबाट पहल नभएको लामाले बताए । त्यहाँको अर्को आर्कशणको केन्द्र बनेको खैदीमा रहेको घले दरबार जीर्ण बनेको छ । यात्रा खैदी गाँउहुँदै टिमुरे फर्कने सकिन्छ । राजधानीबाट शिधैको रसुवाको सदरमुकाम धुन्चेहँुदै स्याफ्रुबेंशीसम्म सवारी साधनबाट पैदलयात्रा शुरू गनुपर्ने हुन्छ , उच्चभागमा पुगीने भएकोले हावामा आक्सिजनको मात्रा कम हुँदै जान्छ , त्यहाँ फुलिरहेको भुई झारहरू , बुकी फुलको गन्ध चल्छ गर्दछ । जसले गर्दा लेक लागेर कसैलाई टाउको दुख्ने वाकवाक्ी लाग्ने हुन्छ । त्यसैले यहाँ यात्रा गर्दा कागती, लसुन, तातोपानी ,भिक्स् लगाएतका घरेलु औषधी सेवन गरी मन्द गतीमा उकालीनु पर्ने एक पटक दुधकुण्ड  पुगीसकेका तीर्थ यात्री मुकुन्दराज भेटवाल बताउछन् । दुधकुण्ड  क्षेत्रमा धेरै प्रकारका जडिबुटी कस्तुरी, झारल मृग, हिमचितुवा, गिद्ध, डाँफे, चौरी र भेडा पाल्ने रमणीय खर्कहरू रहेको बताउदै भौतिक पुर्वाधारको विकास गरी प्रचार प्रसार गर्न सके पर्यटकीयसम्भावना रहेको लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जले जनाएको छ । मेलाको समयमा कुण्डमा स्थानीय तमाङ झाँक्री ह्ल्मोहरू आ–आफ्ना परम्परागत आर्कशक भेषभूषामा सजिएर नाँचगान गर्दछन् । 

राष्ट्रको शान्ति, सम्वृद्धि र स्थयित्वका लागि नेपाल पर्यटन वर्षको भव्य समारोहका बीच शुभारम्भ हँुदा प्रशस्त पर्यटकीय सम्भावना बोकेको रसुवा जिल्ला सिमाना भने अत्यन्त चिसोका कारण मुस्ताङ भ्रमणमा आउने स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरूको कुनै चहलपहल नहुँदा स्थानीयवासीमा पर्यटनवर्षको थालनीले कुनै रौनकता ल्याउन सकेको छैन । 

मुख्य सिजनमा दैनिक तीनसय जनासम्म  पर्यटक आउने यस जिल्लामा पर्यटन वर्ष शुभारम्भको  पर्यटकहरूको ठूलै समूहको अपेक्षा लिएर स्वागतार्थ उपस्थित स्थानीयवासी र सरकारी निकायका पदाधिकारीहरू अति थोरै पर्यटक आगमनका कारण उत्साहित  हुन सकेनन् पर्यटन वर्षमा १० लाख विदेशी पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्य लिइरहँदा पर्यटकहरूको एक मुख्य गन्तव्यस्थल रसुवा आउने पर्यटकका लागि थप नयाँ ‘प्याकेज’ तयार हुनसकेको छैन । कतिपय व्यवसायीहरू पर्यटन वर्षका बारेमा आफूहरूलाई कुनै जानकारी नभएकोबताउँछन् । 

 जिल्ला पर्वतारोहण, साहसिक पर्यटन, धार्मिक, सांस्कृतिक पर्यटनका साथै कृषि पर्यटन, खेल पर्यटन र पर्यापर्यटनको दृष्टिले देशकै प्रशस्त सम्भावना रहेको जिल्ला भएर पनि यसको बजारीकरण हुन नसक्दा ठूलो संख्यामा पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सकेका ेछैन । प्राकृतिक सम्पदा,सांस्कृतिक विविधता र धार्मिक विशिष्ठताले धनी भएर पनि त्यसलाई पर्यटकीयक्रियाकलापमा जोड्न नसक्दा यहाँ आउने पर्यटकहरूको बसाइअवधि लम्ब्याउन नसकेको स्थानीय पर्यटन व्यवसायीहरू स्वीकार्छन् । हिउँदको समयमा वर्षभरी नै चिसो हुने भएपनि मंसीदेखि माघसम्म अत्यन्त ठण्डा हुनेहुँदा पर्यटकहरूको आगमन कम हुने गर्दछ । पर्यटकको वसाई लम्व्याउन विशेष आर्कशण तथा उत्सव मेलाको आयोजना गर्नुपर्ने स्थानीयवासीहरूको भनाई छ ।

हिन्दु र बौद्ध धर्मावलम्बीको आस्थाको केन्द्रविन्दु गुम्बैगुम्बाको जिल्लाको रूपमा चिनिने यहाँ सानाठूला गरी सयभन्दा बढीगुम्बाहरू रहे पनि तिनको सांस्कृतिक तथा धार्मिक पक्षका बारेमा प्रचारप्रसार हुन नसक्दा पर्यटकहरू त्यसबाट पनि अनभिज्ञ रहनुपर्ने अवस्था छ । पर्यटक आकर्षत गर्न पर्यटन वर्षका अवसरमा जिल्लाका विभिन्न स्थानहरूमा उत्सव तथा महोत्सवको आयोजना गर्ने तयारी भने भएको छ ।  

टिमुरेका उर्केन घले भन्छन् ‘यसरी हिउँ कम पर्न थाल्यो भने हामीले जति नै पर्यटनको कुरा गरेपनि आकर्षित गर्न सकिंदैन ।’ जिल्लामा आउने अधिकांश पर्यटकहरू हिमाल हेर्नकै लागि आउने गरेको उनले भने नेपाल चीन सिमानाको रसुवागढी हेर्न आउँने पर्यटकहरू परैबाट चित्त दुखाएर फर्कन्छन् , दुईदेशको सिमानामा सरकारले विदेशी पर्यटकलाई भ्रमण अनुमती नदिएपछि समस्या भएको छ ।  

माओवादी नेताका ७ सय स्कुल बन्द गरिने

अनमोलमणि पौडेल
माओवादी शिक्षक संगठनले पार्टी सम्बद्ध नेता कार्यकर्ताले चलाएका देशभरका ७ सय निजी विद्यालय बन्द गर्ने भएको छ । पार्टीले 'साम्यवादी' सिद्धान्त र व्यवहारमा द्वैध चरित्र देखिएको भन्दै 'समानता' का लागि यस्ता स्कुल बन्द गर्न लागेको संगठनले जनाएको छ ।
अखिल नेपाल शिक्षक संगठनका अध्यक्ष गुणराज लोहनीका अनुसार संकलित तथ्यांकसहितको प्रतिवेदन पार्टी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाललाई प्रस्ताव गरिनेछ । उनले पार्टी स्थायी समितिका तीन जनाले प्रत्यक्ष/ परोक्ष रूपमा निजी विद्यालयमा लगानी गरेको भेटिएको बताए । संगठनको अध्ययनमा जिल्ला तहका नेताले सबैभन्दा बढी निजी विद्यालय चलाएको भेटिएको छ ।
'पार्टीकै मान्छेले आफूले अंगालेको सिद्धान्तमाथि विश्वासघात गर्दा हामीले पटक-पटक गर्ने निजी विद्यालय विरुद्धको आन्दोलन प्रभावकारी हुन सकेन,' लोहनीले कान्तिपुरसित भने, 'हामीले पार्टी सम्बद्ध निजी स्कुल बन्द गरेर थप आन्दोलनका लागि नैतिक आधार बलियो बनाउनु परेको हो । आफू महँगा निजी विद्यालय सञ्चालन गर्ने दुनियाँका छोराछोरीलाई निजी विद्यालय नपढाउ भन्ने नैतिक आधार हामीसित छैन ।'
उनकाअनुसार सबैभन्दा बढी निजी विद्यालय रहेको उपत्यकामा करिब सयवटा माओवादी सम्बद्ध छन् । उपत्यकामा १५ सय निजी विद्यालय छन् । स्थायी समिति र केन्द्रीय समिति पदाधिकारीको निजी विद्यालयमाथिको लगानी 'क्रस चेक' गरिरहेकाले संगठनले नाम सार्वजनिक गरेको छैन ।

'निजी विद्यालय बन्द गर्ने अभियान आफ्नै पार्टी सम्बद्धबाट सुरु गर्न लागिएको हो । यो माओवादीले बोकेको सिद्धान्त र व्यवहारबीचको खाडल पुर्ने कोसिस हो,' उनले भने, 'पार्टीले ०६६ साउनमा जारी गरेको १५ बुँदे आचारसंहितामा निजी स्कुलमा नपढाउने र लगानी नगर्ने भन्ने थियो । त्यसलाई कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्नुपर्ने हाम्रो माग हो ।'
संगठनले जिल्ला तथा केन्द्रीय समितिमार्फत माओवादी सम्बद्धका विद्यालय पहिचानको काम गरेको हो । भूमिगत कालमै पनि विद्यालय चलाएका, पार्टी शान्ति प्रक्रियामा आएपछि लगानी गरेका तथा पार्टी एकीकरणमा आएकाहरूले चलाएका विद्यालयबारे अध्ययन गरिएको छ । केहीले आफन्तको नाममा लगानी गरेको लोहनीले बताए । अध्यक्ष लोहनीले 'बल प्रयोग' गरेर वा 'विस्थापन' गरेर निजी विद्यालय बन्द अभियान सफल पारी छाड्ने दाबी गरे । पार्टी सम्बद्धका विद्यालय बल प्रयोग गरेरसमेत बन्द गर्न सकिने उनले चेतावनी दिए । बन्द अभियान केन्द्रीय समितिबाट सुरु गरेर जिल्ला तहसम्म पुर्‍याइने उनले जनाए ।

'कम्युनिस्टहरू निःशुल्क, अनिवार्य, वैज्ञानिक, व्यावहारिक र सार्वभौम शिक्षाको सिद्धान्त लिएर हिँड्छन्,' लोहनीले भने, 'राज्यले शिक्षाको दायित्व लिनुपर्छ भन्ने अवधारणा हाम्रो हो ।'
माओवादी सम्बद्ध सञ्चालकले भने बन्द अभियानप्रति असहमति जनाएका छन् । सामाखुसीको फ्लोरिसेन्ट हाइस्कुलका संस्थापक माधव मरहट्ठाले सामुदायिक विद्यालयको स्तर विकास नगरी पार्टी सम्बद्ध स्कुल जबरजस्ती बन्द असम्भव रहेको प्रतिक्रिया दिए । 'संगठनले पार्टी नेतृत्वको ध्यानाकर्षण गराउनु राम्रो हो,' माओवादी बुद्धिजीवि संगठनका उनले भने, 'बलजफ्ती गरिने बन्दले समस्या निम्त्याउँछ ।'
निजी विद्यालयको संगठन प्याब्सनका सचिव डिके ढुंगानाले विचारका आधारमा शैक्षिक संस्थामाथिको आक्रमण प्याब्सनलाई मान्य नहुने बताए । उनले भने, 'विचार र आस्थाका लागि बीसौं वर्षदेखि चलेका विद्यालय बन्द सम्भव छैन । हामी त्यसको विपक्षमा छौं ।'
संस्थागत विद्यालय शिक्षक युनियन -इस्टु) ले भने संगठनको अभियानमा समर्थन जनाएको छ । इस्टु अध्यक्ष होमकुमार थापाले माओवादी सम्बद्धका मात्रै नभई देशभरका निजी विद्यालय राष्ट्रियकरण गर्ने अभियानमा सघाउने बताए ।
माओवादी प्रवक्ता दीनानाथ शर्माले पार्टी सम्बद्ध विद्यालय संख्या यकिन नभएको र निजी विद्यालय के गर्ने भन्नेबारे छलफल जारी रहेको बताए । 'निजी विद्यालयबारे पार्टीमा बहस भइरहेको छ, अहिले नै केही भन्न सक्ने अवस्था छैन,' उनले कान्तिपुरसित भने ।

माओवादीका शिक्षक र विद्यार्थी दुवै संगठनले निजी स्कुल बन्द गर्न पार्टी नेतामाथि दबाब दिइरहेका छन् । अखिल क्रान्तिकारीले अठारौं सम्मेलनमा देशभरका निजी विद्यालयबाट नेताका छोराछोरी यसै शैक्षिक सत्रदेखि निकाल्ने घोषणा गरेको एक सातापछि बसेको संगठनको केन्द्रीय समिति बैठकले निजी विद्यालयको नयाँ दर्ता रोक्ने चेतावनी दिएको थियो ।
आफू महँगा निजी स्कुल चलाउने अनि दुनियाँका छोराछोरीलाई निजी स्कुलमा नपढाउ भन्ने आधार माओवादीसित छैन
-गुणराज लोहनी
अध्यक्ष, अखिल नेपाल शिक्षक संगठन
विचार र आस्थाका लागि बीसौं वर्षदेखि चलेका विद्यालय बन्द सम्भव छैन, हामी त्यसको विपक्षमा छौं
-डीके ढुंगाना, सचिव, प्याब्सन
निजी स्कुल बन्द अभियानमा हाम्रो समर्थन छ, माओवादी सम्बद्ध मात्र होइन सबैलाई राष्ट्रियकरण गर्नुपर्छ
-होमकुमार थापा
अध्यक्ष, संस्थागत विद्यालय शिक्षक युनियन
पार्टी सम्बद्ध स्कुलको संख्या यकिन छैन, निजी विद्यालयबारे माओवादीमा बहस जारी छ, अहिले केही नभनौं
-दीनानाथ शर्मा
प्रवक्ता, माओवादी
कान्तिपुरबाट

स्नातकोत्तर युवा कृषिमा

अंग्रेजी विषयमा स्नातकोत्तर गरेका एक युवा जंगलको बीचमा एक्लै बसेर कृषि पेसालाई निरन्तरता दिँदै आएका छन् । माझगाउँ अल्काटारका ४५ वषर्ीय धर्मराज पौडेलले १८ वर्षदेखि यो पेसा अँगालेका हुन् । उनी एकान्त जंगलको बीचमै घर बनाएर बसेका छन् ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट सात वर्षअघि स्नातकोत्तर गरेका उनी जागिर खान छाडेर गाउँकै पाखोमा एक्लै बसोबास गर्दै सुन्तला, मौरीपालन, तरकारीलगायत खेती गर्दै आएका छन् । अंग्रेजी विषय पढाउन विभिन्न उच्चमाविहरूले आग्रह गरे पनि जागिर खान नचाहेको उनले बताए । यत्रो पढेर मान्छे जंगलमा बसेर खेती गर्ने भनेर उनलाई धेरैले खिस्साउने गर्छन् । 'पढेर जागिरै खानुपर्छ भन्ने छैन,' न्यौपानेले भने, 'कृषिमै लागेर देशको उत्पादनमा टेवा पुर्‍याउन सकिन्छ ।'

गाउँबाट अधिकांश बासिन्दा सुविधा खोज्दै सहर झरिरहेका बेला उनी भने अरूले छाडेको पाखो बारीसमेत किनेर खेती गरिरहेका छन् । सहरमा घरघडेरी किन्ने प्रवृत्ति बढिरहेका बेला उनी कृषि पेसाबाट कमाएको लाखौं रुपैयाँ वनपाखामा लगानी गरिरहेका छन् । उनीसँग सुरुमा १२ रोपनी जग्गा मात्रै थियो । अहिले ३० रोपनी जग्गामा सुन्तला मात्रै खेती गरेका छन् । एक हजार बोट सुन्तलाबाट उनले वाषिर्क ६ लाख आम्दानी गर्दै आएका छन् । जिल्लामै उनी दुई वर्षअघि उत्कृष्ट सुन्तला कृषकका रूपमा समेत पुरस्कृत भएका थिए ।

अरू ३० रोपनी खेतमा उनले धान रोप्न छाडेर केरा र तरकारी खेती गरेका छन् । एक सय घार मौरी, ४० वटा बाख्रा र १२ वटा गाईभैंसीसमेत पालेका छन् । खेतीबाट उनले वाषिर्क ११ लाख रुपैयाँ आम्दानी गर्दै आएका छन् । चार वर्षदेखि उनले आम्दानी लिन थालेका हुन् । खेतीबाट आएको आम्दानी उनले जमिन थप्न लगाएका छन् । बाँदरले खेती नष्ट गर्ने हुनाले बिहानै उठेर बाँदर धपाउन व्यस्त रहन्छन् । तरकारीसमेत आफैं बोकेर सहर झर्ने गर्छन् । 'सहरमा घरघडेरी किन्न सक्थें तर मलाई सहरमा घर बनाएर बस्ने चाह छैन,' उनले भने, 'यही ठाउँमा एउटा कृषि अनुसन्धान केन्द्र खोल्ने सोच छ ।'

उनको लगाव देखेर विदेशीसमेत उनको प्रशंसक बनेका छन् ।

केही विदेशीले उनको कामको प्रशंसा गर्दै हाते मेसिनसमेत सहयोग गरेका छन् । सानैदेखि पढेर कृषिमै लाग्ने सोच बनाएका न्यौपानेको अहिले आएर त्यो इच्छा पूरा भएकामा दंग छन् । from online